۸۵/۳/۱۸ ديدار با ابوالفضل ارجمندی ۷۶ ساله در مغازه‏ى ساعت‏سازى‏اش در سه‏راه موزه‏ى قم (كه مى‏گفت: حدود ۵۰ سال است اين مغازه را دارم و الان‏ صدى نودِ مراجعه‏كنندگان قديم را ندارم و تنها شيشه‏ى ساعت و باطرى عوض‏ مى‏كنم)
روى صندلى قديمى مغازه‏اش نشستم كنار راديوى‏ ترانزيستورى لكنتى‏اش كه براى اينكه روشن بماند، مى‏بايست دستش را مدام‏ روى قسمتى از آن بگذارد و نگه دارد.
از قاسم جبلّى تعريف كرد که اين بيت را با آواز خوانده بود:
... لب بر لبت گذارد و قالب تهى كند (مصراع اولش يادم نماند)
مضمونِ شعر اين بود كه رشك‏ مى‏برم به حال جام كه لبش را بر لب تو مى‏گذارد و قالب تهى مى‏كند!
ارجمندی از روح‏انگيز خيلى تعريف كرد و گفت:
وقتى آوازهايش را در راديو مى‏شنيدم، از خود بيخود مى‏شدم و ديگر خبر از دور و برم نداشتم. ارجمندى از ته دل از انسانيّت و خُلق حسَن روح‏انگيز تمجيد كرد و گفت:
«او كسى بود كه با وجود مشكلات شخصى در زندگى، اگر كودك بى‏سرپرستى‏ را مى‏ديد، تحت حمایتش مى‏گرفت و تمام مخارج او را تا سال‏ها مى‏پرداخت.» گفت:
«يك بار خبر دادند كه اگر مى‏خواهى روح‏انگيز را ببينى بيا تهران كافه‏ى‏ جمشيد در لاله‏زار. اين خانم آنجا آواز مى‏خواند و لبى تر مى‏كند و پاتوق‏ كسانى است كه شيفته‏ى آواز او هستند. من هم رفتم و ديدمش.»
از حسين سعادتمند قمى گفت و اينگونه توصيفش كرد كه ذاتاً خواننده و صدايش گلوله‏وار بود و از ته دل برمى‏خاست و تصنّعى و كلاسْ‏آموخته نبود. در حالى كه كسى مثل بنان (با توصيفى كه ارجمندى در جاى ديگر از صحبتش‏ كرد) از روى عقل و دانش مى‏خواند و نه عشق. گفت:
خيلى دوست داشتم سعادتمند را ببينم. يك روز كه در مغازه با يكى از دوستان شكارچى‏ام نشسته بودم، ناگهان دوستم به مردى كه از خيابان‏ مى‏گذشت، اشاره كرد و گفت:
«ايناها! اينم سعادتمند!» فى‏الفور گفتم:
«پس دعوتش كن اينجا!»
به اين ترتيب پاى او به اين مغازه باز شد. او يك صفحه‏ى سه‏گاه داشت كه من ده‏ سال كار كرده بودم تا بتوانم گوشه‌ی مخالف آن را اجرا كنم. آن دوست ما به سعادتمند گفت كه ارجمندى از مريدان آواز شماست. سعادتمند گفت:
«چيزى بخوان!» من همان صفحه‏ى سه‏گاه او را اجرا كردم و خيلى پسنديد.
اشتباه بزرگى كه كردم اين بود كه نبردمش عكّاسى بغل مغازه تا يك عكس تكى‏ يادگارى از او بيندازم.
سعادتمند باز هم نزد من مى‏آمد براى سوراخ‏كردن حقّه‏ى ترياكش! من سوزن‏ گرامافونی داشتم كه جنس محكمى داشت. وقتى آن را روى حقّه مى‏گذاشتى و يك ضربه مى‏زدى، سوراخِ مورد نياز در حقّه ايجاد مى‏شد.
يك بار دوستان اطّلاع دادند كه على‏اكبرخان شهنازى در قم در منزل آقاى‏ بيگدلى است. به آنجا رفتم. من مكثى كردم تا تصميم بگيرم كه چه چيزى‏ بخوانم. شهنازى گفت:
«هر چيزى بخوانى، با شما همراهى مى‏كنم.» من‏ دشتى خواندم. نه اين دشتى كه امروز مى‏خوانندها. یک دشتى واقعی!» گفت:
آن وقت‏ها شهر خلوت و هوا صاف بود. غذاها و ميوه‏ها هم خواننده‏پرور بود. موزهايى بود كه يكى از آنها را كه مى‏خوردم، تا چند ساعت احساس گرسنگى‏ نمى‏كردم. خربره‏هايى بود مال «ايوانكى» كه حجمش كم بود; ولى وزن سنگينى‏ داشت. چاقو که به آن مى‏زدى، انگار منفجر مى‏شد و دهن باز مى‏كرد. وقتى‏ مى‏خوردى، انگار خورده‏نبات مى‏خورى از فرط شيرينى! آوازخوان‏ها در بستر اين فضاى مساعد تربيت مى‏شدند. من مغازه‏ى ساعت‏سازى را كه مى‏بستم،‏ مى‏رفتم قبرستان نو و در تاريكى شروع به خواندن مى‏كردم. روبروى مدرسه‏ى‏ حجّتيّه طلبه‏ها در حجره‏ها را باز مى‏كردند و با آنكه مرا نمى‏ديدند، به صدايم‏ گوش مى‏دادند. انگار حرف دل آنها را مى‏زدم. هر ۵ دقيقه يك بارْ ماشينى رد مى‏شد و نورش مرا روشن مى‏كرد. يك بار اين شعر قمام را خواندم كه:
...باده هست و جام نيست‏ (باز هم مصراع اولش را يادم نيست که ارجمندی چی خواند؟)
چند وقت بعد كسى به مغازه آمد و صحبت شعر شد و گفت:
«شعرى را در جايى شنيده‏ام كه مى‏خواهم بدانم از كيست و بقيّه‏اش چيست؟» گفتم:
«بگو شايد بدانم.» چند كلمه از ابتداى بيت آخر شعر قمام را خواند (باده‏ هست و جام نيست) من سريع بقيه‏اش را خواندم و معلوم شد صداى مرا در همان شبها شنيده‏ بود با آنكه مسافت طولانى از من دور بود. يك بار هم كسى كه منزلش در سمت‏ تكيه‏ى آسيدحسن بود مى‏گفت:
«شب‏هاى صدايت را مى‏شنويم.» وقتى من سر و دهانم را به آن سمت از قم مى‏گرداندم‏، صدايم به آنجا مى‏رسيد و فرود مى‏آمد.
ارجمندى از تار امير حشمتى تعريف كرد و تعبير كرد به نالنده! گفت: انگار زار مى‏زند و مثل آنها نيست كه فقط دلى‏دلى كنند. از صداى گلپا هم با مشابه اين‏ اوصاف ياد كرد.
پرسيدم كه در جايى خوانده بودم كه شما در درس اخلاق امام شركت مى‏كرديد. نفى كرد و با آنكه در مغازه‏اش پوستر امام خمينى بر ديوار بود، هر بار كه اسم‏ ايشان را مى‏آوردم، مسير بحث را به سمت شيخ جعفر مجتهدى مى‏كشاند.
یکجا گفت: دكتر مظاهر مصفّا بزرگ‏شده‏ى قم بود و زمانى هم رياست فرهنگ؟؟ اين‏ شهر را به عهده داشت. خيلى دلم مى‏خواست ببينمش. يك بار از جلوى‏ مغازه‏ام رد مى‏شد. پشت ويترين توجّهش به برخى ساعت‏هاى من جلب شد و آمد داخل. فرصت را مغتنم شمردم كه با او رفيق شوم. آمد روى صندلى‏ نشست و صحبت آواز شد. گفتم:
«من هم مى‏خوانم.» گفت:
«بخوان!» ابوعطايى خواندم روى اين غزل از حافظ:
«شنيده‏ام سخنى خوش كه پير كنعان گفت / فراق يار نه آن مى‏كند كه بتوان‏ گفت»
(اين را كه ارجمندى گفت: فهميدم كه قبل از من - رضا - هم كسى بوده كه روى‏ اين غزل حافظ ابوعطا بخواند.)
وقتى خواندم دكتر مصفّا روى صندلى چرخيد و ميخكوب من شد. به او گفتم‏:
«خيلى دلم مى‏خواهد پايم به انجمن شعر شما باز شود و بتوانم استفاده كنم.» مرا دعوت كرد به منزلش در تهران. رفتم. منزلى بود شبيه قصر شاهزاده‏ها و چراغ‏هاى قشنگ داشت و درخت‏هاى جالب و درِ ورودی اشرافى بزرگ. صندلى‏ گذاشته بودند و افراد نشسته بودند. چند نفر سخنرانى كردند. بعد دكتر مظاهر اعلام كرد كه آقاى ارجمندى كه همشهرى ماست، آواز مى‏خواند و از من دعوت کرد برای خواندن. شروع‏ كردم به خواندن و چنان تأثيرى گذاشتم كه همه ابراز احساسات‏ عجيبى كردند; آنقدر از ته دل كه انگار قبل از آن آواز نشنيده‏اند!
البتّه اينها را خدا شاهد است براى اين نمى‏گويم كه بيشتر از آنچه بودم نزد شما تأثير بگذارم. من فقط واقعيّت را مى‏گويم.
ارجمندى خودش را با قرائت‏ بيتى که یادم نماند، به گنجشكى در قياس با عقاب پرنده‏ى خُرد و حقيرى تشبيه كرد كه در عين حال ناچار است پر بزند. گفت:
«بعد از اتمام آوازم در محفل مصفا در تهران، مثل پروانه دور من مى‏گشتند. در خيابان‏هاى تهران آن موقع كه خلوت و فضا آزاد بود، راه افتاديم و از من خواستند كه بخوانم.
بعد از صحبتهای ارجمندی، من (رضا) ابراز كردم كه من هم در خواندن دستی دارم و يك بار جداگانه بايد نزد شما بيايم براى خواندن. گفت:
«همين الان بخوان!» گفتم:
«بگذاريد بعد! چون ما باز هم باید خدمت شما برسیم.» گفت:
«نه همین الان! چون شما مى‏رويد تمرين مى‏كنيد. الان كه يكهو مى‏خواهم امتحانتان‏ كنم، بايد بتوانيد بخوانيد.» روى صندلى برای خواندن جابجا شدم و گفتم:
همين‏ شعری را كه گفتيد مى‏خوانم. فكر مى‏كردم فقط من روى آن نغمات ابوعطا گذاشته‏ام.
در حضور او ابوعطا را روى بيت «شنيده‏ام سخنى خوش» بدون تحریر درآمد کردم. گفت: عين آقاى شجريان شروع کردید! نگذاشت ادامه دهم و گفت:
«درآمد را بخوان!» خواندم. بعد از خواندن يك بيت ديگر، باز پرید در آوازم و نگذاشته ادامه دهم و گفت:
«بيت بعد را تنها دكلمه كن. من آنچه را كه بايد بگيرم، گرفتم.» دكلمه كردم:
«حديث هول قيامت كه گفت واعظ شهر/ كنايتى است كه از روزگار هجران‏ گفت»
دوباره خودش با احساسات دكلمه كرد و منظورش این بود که اینگونه باید دکلمه کنی. بعد گفت: با تكرار كلمات كه انجام‏ داديد (مثلاً شنيده‏ام را دوبار گفتم و فراق يار را سه بار) موافق نيستم. چون بايد جورى آواز بخوانى كه اگر كسى بخواهد شعر را بنويسد، بتواند.
قبل از خداحافظى از آقاى ارجمندى دفترش را باز كرد كه نام مرا به عنوان کسی که با او دیدار داشته ام، بنويسد. ديدم‏ دفتر خوبى دارد و خلاصه‏ى كوتاهى از مسائلى را كه بر سرش رفته در آن نوشته‏ است. از جمله نوشته بود كه در سال ۸۱ در منزل حبيب‏اللهى بوديم با شركت‏ سعيدى خواننده‏ى اصفهانى و على‏بيگى و محسن فرهادى‏.